وبلاگ تخصصی باستان شناسی- ایران شناسی

آسيب شناسي باستان

(Paleopathology) ، پوکي استخوان (Osteoporosis) ، مطالعه مورد

بر استخوان های گوهرتپه رستم کلا

راحله افضلي اسفندواجاني، دانشجوی کارشناسی باستان شناسی دانشگاه مارلیک نوشهر

چکيده

آسیب شناسی باستان مطالعه بیماری ها و آسیب هایی است که در استخوان بندی های باستانی شناخته می

شوند. با مطالعه بر روی شواهد بیماری های متعدد بر روی استخوان ها می توان اطلاعات کاملی را در

مورد بیماری های موجود در بقایای استخوانی بدست آورد. همچنین با این بررسی ها می توان به نوع

تغذیه، شرایط زندگی افراد و فعالیت های روزمره آنان، پراکندگی جمعیت ساکن در یک منطقه، میزان مرگ

و میر، شرایط زیست بوم و بسیاری موارد دیگر دست یافت.

بیماری های بسیاری را به طور طبیعی می توان در سایت های باستانی و بر روی استخوان های باستانی

شناسایی کرد و این موردها را می شود در استخوان های انسان و حیوان جستجو کرد.

بیماری هایی چون پوکی استخوان (Osteoporosis) ، سرطان استخوان بویژه

استؤسارکوم (Osteosarcoma) ، استئوآرتریت بویژه در ستون فقرات و ... را می توان بررسی کرد.

این پژوهش در تلاش است تا استئوپروز یا پوکی استخوان در استخوان های باستانی را با مطالعه موردی

بقایای استخوانی گوهرتپه بهشهر تحلیل و شناسایی کند.

مقدمه

به نظر می رسد که فعالیت ها و واژه آسیب شناسی باستان نخستین بار توسط فردی بنام مارك آرماندرافر

(Marc Armand Ruffer) در سال 1291 م. مورد استفاده قرار گرفته باشد. این تخصص به بررسی و مطالعه

بیماری های استخوانی انسان و حیوان می پردازد. در حقیقت متخصصین این رشته قادرند با مطالعه ی

استخوان های انسان و حیوان بیماری های آن ها را در قرون پیشین شناسایی کنند (Goldstein, 1969:11) .

بیماری های استخوانی از عوامل مهمی است که در انسان های باستانی باعث از کار افتادگی و به مرور مرگ

و میانگین سنی پایین تر خواهد شد. در استخوان های باستان با توجه به مطالعات باستان آسیب شناسی

بیماری های استخوان متعددی شناسایی شده اند بویژه شایع ترین آنها بیماری هایی چون پوکی استخوان

(Osteoporosis) و استئوآرتریت ستون فقرات است. و پوکی استخوان از مهمترین آنهاست که به عنوان

عاملی دردناك پس از شکستگی های استخوان در مردمان باستانی شناخته می شود.

پوکي استخوان (Osteoporosis)

یک بیماری شایع متابولیک استخوان بوده و در آن کاهش عمومی و شدید در توده استخوانی )پوك شدن

استخوان( بویژه در قسمت اسفنجی بوجود می آید. که در آن عناصر تشکیل دهنده استخوان از نظر کیفیت

تغییر نمی کند، ولی از نظر کمیت کاهش می یابد. در این بیماری به فعالیت استئوکلاسته افزوده می شود.

پوکی استخوان یا استئوپروز، حالتی است که در اثر تخریب بافت استخوانی، توده ی استخوان کاهش یافته

سرانجام به شکستگی استخوان منجر می شود.

توده ی استخوانی هر فرد معمولاً در ۳۰ تا ۳۵سالگی به بیشترین حد خود می رسد. پس از این سن، کم

شدن توده استخوان به صورت یک روند طبیعی آغاز می شود. در واقع با افزایش سن، مقدار استخوانی که

تخریب می شود، بیشتر از مقداری است که ساخته می شود. اگر بتوانیم ساختمان داخلی بافت استخوانی را با

میکروسکوپ ببینیم، در حالت طبیعی، شبیه کندوی عسل است که با تخریب بافت استخوانی در این کندو

اندازه ی فضاهای خالی بزرگتر می شود و به عبارتی پوك تر می شود. بدین ترتیب، استخوانها نازك و شکننده

می شوند، به حدی که به راحتی و حتی به خودی خود می شکنند.)مخصوصاً در ناحیه سر استخوان ران که

در گودی استخوان لگن جا دارد، ستون مهره ها و مچ دست(.

استئوپورز پیری، پدیده فیزیولوژیکی نزد افراد مسن محسوب می شود. این بیماری وقتی بروز می کند که

کاهش توده استخوان بیش از حد سریع باشد. در ضمن زنان بسیار بیشتر از مردان دچار پوکی استخوان

می شوند و همینطور با افزایش سن احتمال بروز پوکی استخوان بیشتر می شود .

پوکي استخوان موجب بروز مسائل زير مي گردد:

شکستگی خود به خود با کمترین ضربه بر استخوانها مخصوصاً در نواحی ران و لگن، کمر و ستون مهره ها.

قوز پشت که موجب انحنای پشت یا قوز درآوردن می شود.

علايم راديولوژی

کاهش تراکم استخوان، همچنین کاهش تعداد و صفحات تیغه های استخوان که بخصوص در جسم مهره ها،

گردن و استخوان ران مشهود است. فضای بین مهره ای افزایش یافته و سطح بالایی و پایینی جسم مهره گرد

می شود.

شواهدی از پوکي استخوان بر روی استخوان های مکشوفه از گوهرتپه بهشهر

پوکی استخوان از جمله بیماری هایی است که در کاوشهای باستان شناسی گوهر تپه بر روی استخوان های

انسانی شواهدی را بر جای گذاشته است. این مدارك از بیماری سخت و دشوار پوکی استخوان می تواند به

ما در شناسایی گوناگونی و تعداد بیمارها و نوع تغذیه آنها کمک کند. البته بررسی های به عمل آمده تنها

با توجه به مشاهدات سطحی بوده است و انجام مطالعات دقیق تر نیازمند بودجه های کارگاهی و

آزمایشگاهی است که در آینده به آن خواهیم پرداخت. بنابراین پژوهش پیش رو به عنوان مقدمه ای است

بر مطالعات گسترده تر در حیطه آسیب شناسی باستان.

طی کاوش های انجام شده در سایت باستان شناسی گوهر تپه در فصل های متعدد، بقایای بسیاری از تدفین

انسانی بدست آمد. مدارك پوکی استخوان در این تدفین ها از مطالعات استخوان هایی بدست آمده است که

مربوط به کاوشهای زمستان۱۳۸۶، مربوط به ترانشه های AL.2.XX و T.T.M می باشد.

در اینجا به بررسی شواهد از روی تصاویر استخوانی که در اسلاید قرار دارد می پردازیم:

2،1 استخوان ترقوه:

علایم پوکی استخوان در استخوان ترقوه یا کلاویکل. -

استخوان ترقوه یا چنبر جز استخوانهای دراز است که به صورت افقی در جلو و قسمت بالای قفسه سینه

قرار دارد که از یک تنه و دو انتها تشکیل می شود، انتهای خارجی یا اِکرومیال ) Acromial ( با زایده

اکرومیال استخوان کتف، و داخلی یا اِسترنال با استرنوم )جناق سینه( مفصل می شود.

علایم پوکی استخوان در بخش های مختلف این استخوان مشاهده شده است. بزرگنمایی بخش اکرومیال

)محل اتصال به کتف( خوردگی های سطحی استخوان و بیماری را در بخش اسفنجی استخوان نشان می

دهد.

شکستگی کلویکل شایع ترین شکستگی استخوان های بدن است، زیرا زیاد در معرض ضربه قرار دارد و

عارضه استئوپروز شکستگی را تشدید می کند.

0 استخوان های مهره ای کمری: تعداد آنها 3 عدد است، به علت فشار زیاد بزرگ از دیگر مهره ها -

هستند. این مجموعه استخوانی بر اثر پوکی استخوان باعث فروریزی لایه های زیرین شده و این عامل

موجب تخریب ساختار بدنه و پایه مهرها گردیده .فشار بیش از حد به ستون مهره ای کمری باعث تخریب

دیسک های بین مهره ای گردیده که به دنبال آن مهره ها روی هم قرار گرفته و ساییدگی حاشیه خارجی در

مهره ها ایجاد گردیده است.

4 استخوان جمجمه: استخوان های پِرایِتال )آهیانه( ) - Parietal bones ( دو قطعه استخوان پهن در طرفین و

سقف کاسه سر را می سازد. به شکل چهار گوش نامنظم هستند. شامل دو سطح داخلی و خارجی است.

قطعه ای از استخوان آهیانه یافت شده در گوهرتپه که بر اثر پوکی استخوان دچار تزلزل ساختاری شده

است و شواهد آن در روی این قطعه در بخش داخلی و خارجی نمایان است. لایه های متراکم استخوان از

میان رفته و ساختارهای اسفنجی آسیب دیده نمایان گردیده و باعث سستی بخشی از آن شده است.

3 استخوان - ulna زند زيرين: دارای دو انتهای بالایی و پایینی)اپیفیزها( و یک تنه است. تنه زند زیرین در

سه چهارم بالایی در مقطع سه گوش است و قسمت پایینی آن تقریبا گرد است. شواهد عارضه استئوپروز

در اپیفیز پایینی به طور واضح نمایان است. و در بخش هایی به طور کامل تخریب اپی فیز دیده می شود.

3 انتهای بالایی استخوان ران: استخوان ران ) - Femur (: این استخوان بلند ترین، بزرگترین و قویترین

استخوان بدن است، دارای یک سر، دو انتها و یک تنه می باشد. انتهای بالایی)اپیفیز بالایی( دارای سر،

گردن و دو برآمدگی بزرگ و کوچک می باشد. سرش تقریبا شبیه یک کره در حفره استبیولوم )حقه(

استخوان لگن جای می گیرد و مفصل ران را تشکیل می دهد. در انتهای پایینی با استخوان های درشت نی

و کشکک مفصل می شوند. سر استخوان ران است. تمامی سر مفصلی است.

داده های باستان شناسی بیشترین آسیب های پوکی استخوان را در استخوان ران بویژه اپیفیز

بالایی)سراستخوان( نشان می دهد. شواهد بدست آمده در قسمت گردن سراستخوان نشانه های پوکی

استخوان را روشنی نشان می دهد.

1 انتهای پایینی استخوان ران: در اپیفیز پایینی برجستگی های استخوان ران باعث تخریب ساختارهای -

درونی استخوان گردیده است.

نتايج پژوهش:

در پی مطالعات، مجموعه ای از اسکلت های بدست آمده در کاوش های گوهرتپه که دارای بیماری

استئوپروز)پوکی استخوان( بودند، شناسایی گردیدند. این مقاله به معرفی نمونه های شاخص و روشن

بخش هایی از استخوان بندی تعداد چهار نفر زن و مرد پرداخته است. مجموعه های استخوانی که از دو

ترانشه AL.2.XX و T.T.M بدست آمده بودند و بیشتر افراد را زنان تشکیل می دادند. تنها یک نمونه

استئوپروز که به مردی حدودا 43 تا 33 ساله مربوط بود دارای نمونه بیماری بود که تاثیرات پوکی استخوان

را بر ستون مهره ای کمری آشکار می ساخت. باتوجه به فشارهای وارده بر ستون فقرات و به دلیل فعالیت

های سنگینی مانند حمل بارهای سنگین که این عارضه را تشدید می کند و به دنبال آن تخریب مفصل بین

مهره ها و تخریب بدنه مهره و ساییدگی کناری مهره ها بازگو کننده فعالیت اجتماعی و اثرات سوء آن بر

سلامت جسمانی فرد است. به دلیل بیماری استئوپروز)پوکی استخوان( این فرد، فشارهای وارده باعث

سستی ساختار داخلی مهره ها و گاهی شکستگی و درد شدیدی شده که بر تخریب لایه های بدنه مهره ها

تاثیر عمیق تری می گذارد.

با توجه به شکننده بودن استخوان ترقوه بروز پوکی استخوان موجب تشدید تخریب استخوانی و به مرور

تشکیل شکستگی های متعدد گردید. این آسیب ها بویژه در زند زیرین (Ulna) استخوان های ساعد که در

استخوان های مچ اختلال ایجاد می کند احتمال از کارافتادگی برخی افراد در سنین بالای 43 سال داده می

شود. همچنین در دیگر نمونه شاخص استخوان دراز یعنی استخوان ران (Femur) ، استئوپروز بویژه در

انتهای بالایی و پایینی مشاهده می شود. محل اتصال استخوان ران به حفره لگنی معمولا موجب شکستگی

در ناحیه گردن ران می شود که عارضه ای متداول است که البته در نمونه های گوهرتپه مشاهده نشده اما

استعداد رسیدن به این مرحله شکستگی وجود داشته است.

بررسی های پالئوپاتولوژی )آسیب شناسی باستان( اسکلت های این مکان باستانی این عقیده را در مورد

انسان های ساکن احتمال می دهد که بیماری پوکی استخوان بطور گسترده ای در بیشتر افراد بالای 03 سال

بویژه در زنان وجود دارد این عارضه در مردان کمتر شناسایی شده است. و این آمارها نشان دهنده کمبود

مواد معدنی مورد نیاز بدن مانند کلسیم، پروتئین و ویتامین D در رژیم خوراکی ساکنان گوهرتپه است که

باعث پوکی استخوان می شود.

با سپاس فراوان از استاد عزیزم جناب آقای مجتبی قاسمیان

+ نوشته شده در  شنبه سیزدهم خرداد 1391ساعت 17:29  توسط راحله افضلی | 
 
صفحه نخست
پروفایل مدیر وبلاگ
پست الکترونیک
آرشیو وبلاگ
عناوین مطالب وبلاگ
درباره وبلاگ

پیوندهای روزانه
خانه کتاب ایران
آرشیو پیوندهای روزانه
نوشته های پیشین
4/21/2014 - 5/21/2014
3/21/2014 - 4/20/2014
1/21/2014 - 2/19/2014
12/22/2013 - 1/20/2014
11/22/2013 - 12/21/2013
6/22/2013 - 7/22/2013
2/19/2013 - 3/20/2013
1/20/2013 - 2/18/2013
11/21/2012 - 12/20/2012
10/22/2012 - 11/20/2012
9/22/2012 - 10/21/2012
8/22/2012 - 9/21/2012
7/22/2012 - 8/21/2012
6/21/2012 - 7/21/2012
5/21/2012 - 6/20/2012
4/20/2012 - 5/20/2012
3/20/2012 - 4/19/2012
1/21/2012 - 2/19/2012
10/23/2011 - 11/21/2011
9/23/2011 - 10/22/2011
8/23/2011 - 9/22/2011
7/23/2011 - 8/22/2011
6/22/2011 - 7/22/2011
2/20/2011 - 3/20/2011
آرشیو موضوعی
دوران پیش از تاریخ
دوران تاریخی
دوران اسلامی
اسطوره شناسی
تازه ها
باستان شناسی در دانشگاه
آیین میترائیسم
آیین زرتشت
آیین بودا
تاریخ اکد
تاریخ سومر
تاریخ آشور
تاریخ بابل
تاریخ ماد
پیوندها
باستان شناسی.کوروش
اطلاعات باستان شناسی
پژوهش های باستان شناسی
دانشگاه مارلیک
معرفی کرمان
باستان جانور شناسی
kafshdoozak
ایکوموس ایران
انجمن انسان شناسی ایران
پرتال سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری
هلیلان بیلانگاه پدری
شوش،علی بویری
بابک ناصری مغانلو
پسر آریایی
پرثوه
 

 RSS

POWERED BY
BLOGFA.COM