مهر هخامنشی

منابع مهم مطالعاتی مهر های هخامنشی خزانه تخت جمشید مربوط به داریوش اول ، خشایارشا و اردشیر، آرشیو موراشو از نیپور همزمان با اردشیر و داریوش دوم است.مهر های موجود در آرشیو تخت جمشید از لحاظ تصویرنگاری نسبت به آرشیو موراشو تنوع کمتری دارند. مهرهای رایج این دوره را می توان به دو گروه مهرهای استامپی و مهرهای استوانه ای تقسم کرد.بیشترین تعداد مهرها را مهرهای استوانه ای تشکیل می دهند.شواهدی نیز از وجود مهرهای استامپی که به صورت مهر نگین استفاده می شدند در دست است. این نوع استامپی برخلاف مهر استوانه ای که کاربرد رسمی داشتند بیشتر شخصی و خصوصی بودند .مهرهای هخامنشی به علت ارتباط تصویرنگاری و حکاکی با با هنر دوتمدن بابل و آشور به طور کامل جانشین مهرهای بابل جدید در بابل شد.

 

جان بردمن بر اساس طرحهای حکاکی شده روی مهرهای استامپی هخامنشی آنها را به 4 گروه تقسیم کرده که عبارتند از :

 

1- مهرهایی با طرح یونانی و به سبک یونانی

 2- مهرهایی با طرح شرقی و مشابه آنچه که در دیگر آثار هخامنشی دیده شده

 3- مهرهایی با سبک درباری هخامنشی

 4- مهرهایی با طرحهای غیر یونانی ، آناتولی و هخامنشی و بدون کتیبه

 مهمترین نمونه از مهر استوانه ای این دوره مهر مربوط به داریوش شاه بزرگ هخامنشی است که از مقبرهای نزدیک طبس در مصر یافت شده است و در موزه بریتیش میوزیوم لندن نگاهداری می شود.این مهر 3.7 سانتی متر ارتفاع دارد . این مهر دارای سبکی است که در حجاری های هخامنشی در ایران استفاده شده است.در یک طرف این مهر نقش شاه است در ارابه دوچرخ با کمانی در دست در حال تیراندازی به سوی شیری که روی دو پای عقب خود ایستاده است.شیر دیگری که با تیر شاه کشته شده زیر ارابه افتاده است.ارابه رانی نیز در حال راندن است. در بالای سر شاه تصویر اهورامزدا و در طرفین ارابه نیز دو درخت نخل حکاکی شده اند. نخل در فرهنگ هخامنشیان سمبل حاصلخیزی است. در طرف دیگر مهر نام پادشاه و عنوان او به فارسی باستان ، عیلامی و بابلی حک شده است.
 
 
مهر داریوش بزرگ

 این مهر علاوه بر اینکه دارای ویژگی های هنر هخامنشی است اما نفوذ هنر یونان و آشور و بابل را نیز نمی توان نادیده انگاشت.

 

جنس مهرها ی هخامنشی:
از مهرهای مهم هخامنشیان مهر های عقیق بشکه ای می باشد و همانطور که ذکر گردید عقیق از بدخشان افغانستان به ایرا ن آورده می شد.

 

بیشتر مهرهای استوانه ای ظریف هخامنشی از سنگ یمانی روشن ، سنگ لاجورد آبی تند یا سنگ های رنگارنگ دیگر ساخته می شدند . مهرهای ساخته شده از مواد پست تر ، مانند سنگ آهکی صورتی مایل به قهوه ای یا خاکستری یا سیاه ، سنگ صابونی یا حتی گل پخته احتمالا به کارمندان با درجات پایین تر تعلق داشتند.


مهرهای حلقه انگشتری نیز در حفریات ایران و میان رودان از زمان هخامنشیان به دست آمده است که یکی از بهترین نوع کار و طراحی متغلق به گروهی است که به نام ایرانی – یونانی معروفند. این نوع مهرها با سنگ و فلزات گرانبها کارشده اند.


نقوش مهرهای هخامنشی

 • تصاویر و نقوش روی مهر به طور کلی به گروه های زیر تقسیم بندی می گردد:
1. مجالس میهمانی
2. صخنه های جنگ
3. صحنه های شکار
4. تصاویر حیوانات بادرخت مقدس یا بدون آن
5. تصاویر حیوانات در ارتباط با انسان
6. تصاویر اسفنکس و گریفون

در صحنه های شکار تصویر شخصی با لباس پارسی و تاجدار در حالت های نبرد تن به تن یا در حال تیراندازی به حیوانات مشاهده می شود.این شخص گاهی بین دو حیوان بالدار ایستاده و گاهی مسلح به تیر و کمان یا نیزه است و گاهی در حال بلند کردن آنها از طریق پاهای عقبی حیوان است.
 
طرح لباس ها در این دوره نیز دارای خصوصیات خاص زمان خود است . در حالت معمولی لباس آستین گشاد و آویزان و دامن دارای چین های عمودی که به طور اریب زیر یکدیگر قرار می گیرند . گوشه چین ها  به دو صورت راست یا افتاده است . در اثر کشیده شدن کمربند شیارهایی روی کمر ایجاد می شده است . این نوع لباس شبیه تونیک یا قباهای کوتاه یونانی است با این تفاوت که در هنر یونان چین های لباس در جلو دسته می شدند ، اما در هخامنشی طرح لباس در جلو دارای حالت گرد است. ما نمونه این پوشش را در نقوش تخت جمشید داریم . خانم ادیت پرادا برای مهرهای استوانه ای که دارای نقوش با این لباسند واژه پروتو- هخامنشی را به کار برده است .در این گونه طرح ها موی سر به صورت جمع شده در پشت گردن و گاهی با سربند به روش آشوری آرایش شده است. مو غالبا بلد و دارای شیارهای عمودی است. گاهی تاج با لبه زیگزاگی نیز بر سر پهلوانان و شاهان روی مهرها دیده می شود. جان بردمن اینگونه اشخاص را "قهرمان مادی" می نامد چرا که معتقد است آنهایی که لباس مادی دارند ،مادی و آنهایی که پوشش شبیه آشوریان دارند پارسی اند.
 
هخامنشی ،انواع مختلف پوشاک هخامنشی

گریفون شیرها که در هنر آشور میانی نیز دیده شده از طرح های رایج دوره هخامنشی است. این شیرها غالبا دارای گوشهای دراز با شاخهای گاو نر ، یک بدن شیر با پاهای جلو  ، بالدار ،پنجه هایی مانند پرنده و یک دم کوتاه مواج است.
اسفنکسهای شاهی نیز در حالتهای مختلف گاهی کنار گیاهان یا زیر صفحه خورشید بالدار قرار دارند . گاو نر بالدار سلطنتی که روی مهر های سوسکی شکل و استوانه ای دیده شده روی مهرهای هرمی شکل نیز مشاهده شده است.این نوع تصاویر را میتوان در حکاکی های یونان باستان مشاهده کرد.
 
بیشترین موضوع مشترک در مهرهای هخامنشی نمایش شخصی تاجدار با لباس پارسی است که به طور پیروزمندانه ای بین دوحیوان یا دو موجود بالدار ایستاده است.
 
مهرهای هخامنشی کوچکتر از مهر های سبک آشور جدید و بابل جدید بوده و در نقاط مختلف امپراطوری پهناور هخامنشی مانند جیحون ، سینایی ، ماراتون و مصر یافت شده اند.
 

مهرهای زنان هخامنشی

نقوش روی مهرها می تواند بیانگر نقش و وضعیت زنان در دوره هخامنشی باشد.
نقش مهر زیر که امروزه در موزه لوور پاریس نکهداری می شود ظاهرا مجلس بارعام در تخت جمشید است. درست به همان شکل که شاه در مجلس بار نشسته است در این مهر زنی بلندپایه بر صندلی  تخت مانندی که پشتی مرتفعی دارد نشسته ، پاهایش را روی چهارپایه گذاشته و گل نیلوفری در دست دارد .لباس این زن لباس دربار هخامنشی است . در مقابل او ندیمه ای با موی بافته بلند ایستاده است و پرنده ای در دست دارد.
 

 

در مهرهای زیادی زنان ایرانی با لباس چین دار دیده شده اند . مثلا در مهر زیر که در لندن نگهداری می شود زنی را میبینیم گل نیلوفری در دست و با موی بلندی که در قسمت پایین چندین گلوله به آن بافته شده است.


 
در مهر دیگری در آکسفورد مردی ایرانی با لباس سوارکاری و باشلق روی چهارپایه ای نشسته و در مقابل وی زنی با لباس دیگر جام به دست در حال پذیرایی است .
 
در مهری که امروز در لندن نگهداری می شود به وضوح پیداست که پرنده ای که اغلب در نقش زن های نشسته به چشم می خورد به هیچ وجه برای قربانی کردن در راه خدایان نیست . در اینجا زنی نشسته در حال دادن پرنده کوچکی به دخترش برای بازی است .این مهر چهار رویه است.
 
نقش زیر مربوط به مهری استوانه ای در لوور است که زنی را در حال آرایش نشان میدهد. زنی متشخص در حالی که روی چهارپایه ای نشسته است به آینه نگاه می کند. ندیمه ای که در پشت سر او ایستاده است مشغول بادزدن اوست.
 


مهرهای عامه

همانطور که قبلا ذکر شد مردم عامی نیز میتوانستند مهر داشته باشند . در زیر مهر کشاورزی را مشاهده می کنید که در حال شخم زدن زمین است.
 
در انتها به معرفی تعدادی مهر شاخص بدست آمده از حفریات سایتهای هخامنشی می پردازیم. 
الف – آتشدان – بخوردان ، هخامنشی
ب – مهر استوانه ای با نقش اهورامزدا و موجودات اسطوره ای
ج – مهر استوانه ای ، کرمانشاه ، ایران ، با نقش حیوان بالدار و نقش حاشیه که موتیف مصری می باشد.